Zachowek a zasady współżycia społecznego

utworzone przez | Kwi 28, 2020 | Aktualności, Oferta

Zachowek jest jednym z tych tematów, który wywołuje największe poruszenie i emocje w zakresie prawa spadkowego. Nierzadko powoduje również powstanie sporów rodzinnych, które przenoszą się na wieloletnie sprawy sądowe.

Przypomnijmy zatem krótko, że zgodnie z art. 991 § 1 Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Przyjmijmy zatem na potrzeby artykułu, że wszystkie warunki niezbędne do uzyskania zachowku zostały spełnione i doszło do procesu sądowego. Wszystko zmierza do tego, że sąd zasądzi od pozwanego kwotę żądaną tytułem zachowku przez powoda. Czy osoba pozwana o zapłatę zachowku może się jeszcze jakoś bronić w procesie sądowym?

Z pomocą może przyjść art. 5 Kodeksu cywilnego, w którym jest mowa o tzw. zasadach współżycia społecznego. Zgodnie z treścią tego przepisu nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Najprościej rzecz ujmując zasady współżycia społecznego to zbiór zasad, reguł i ocen moralnych, które mogą posłużyć do oceny pewnego zachowania. Zasady współżycia społecznego nie są szczegółowo określone, nie został stworzony ich katalog – odwołać się zatem należy do przyjętych społecznie norm moralnych.

Jakie ma to znaczenie w razie postępowania o zapłatę zachowku?

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (które można uznać za ugruntowane) przyjmuje się, że po rozważeniu sytuacji majątkowej i osobistej zobowiązanego do zapłaty zachowku i uprawnionego do zachowku, sąd może dojść do przekonania, że w konkretnych okolicznościach danej sprawy żądanie zapłaty pełnej należności z tytułu zachowku pozostawałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i wobec tego na podstawie art. 5 KC może obniżyć wysokość kwoty zasądzanej z tytułu zachowku (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1981 r., sygn. akt III CZP 18/81).

Co więcej, w niektórych sytuacjach Sąd Najwyższy przyjął nawet możliwość całkowitego oddalenia roszczenia o zachowek w oparciu o zasady współżycia społecznego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt I CSK 75/12).

Pamiętajmy jednak, że wszystko zawsze zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Art. 5 Kodeksu cywilnego pozostawia sądowi bardzo dużą swobodę i uznaniowość (sąd może, ale nie musi skorzystać z przewidzianych tam norm prawnych).

Na koniec należy się jeszcze zastanowić, gdzie powinno dojść do naruszenia zasad współżycia społecznego

– czy na linii uprawniony do zachowku <-> spadkobierca

– czy na linii uprawniony do zachowku <-> spadkodawca

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszcza się obie możliwości. W jednym z orzeczeń Sąd Najwyższy stwierdził, że nie jest wyłączone obniżenie sumy należnej z tytułu zachowku w oparciu o art. 5 KC z uwagi na sprzeczne z zasadami współżycia społecznego zachowanie uprawnionego do zachowku w stosunku do spadkodawcy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt V CSK 625/15).  Stanowisko takie zostało potwierdzone również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2018 r. (sygn. akt IV CNP 10/17), w którym uznano, że niezależnie od możliwości pozbawienia spadkobiercy prawa do zachowku w sytuacjach określonych w art. 928 i 1008 KC, nie jest wyłączone obniżenie albo pozbawienie prawa do zachowku na podstawie art. 5 KC z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego w stosunku do spadkodawcy. Podsumowując pamiętajmy o tym, że zasady współżycia społecznego mogą odegrać niemałą rolę w procesie o zapłatę zachowku, jednakże zawsze należy brak pod uwagę konkretny stan faktyczny, albowiem to on będzie stanowił podstawę oceny sądu.

Rafał Drzewiecki

Rafał Drzewiecki

Author

Jego zainteresowania zawodowe obejmują przede wszystkim prawo gospodarcze (w szczególności sporządzanie i opiniowanie umów), prawo spadkowe i administracyjne.Zawsze stara się, aby jeżeli to tylko możliwe, sprawę zakończyć ugodowo.

0 komentarzy