Śmierć dłużnika nie zawsze kończy sprawę zadłużenia. Dla wierzyciela często oznacza jednak poważny problem praktyczny. Skoro osoba zobowiązana zmarła, trzeba ustalić, kto po niej dziedziczy i przeciwko komu można dalej kierować roszczenie. Bez tego trudno skutecznie prowadzić sprawę sądową, uzyskać klauzulę wykonalności albo rozpocząć egzekucję.
W takich sytuacjach wierzyciel może być zainteresowany złożeniem wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym dłużniku. Dzięki temu sąd ustala, kto jest spadkobiercą. Pojawia się jednak ważne pytanie: czy taki wniosek wpływa na przedawnienie długu?
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 lutego 2026 r., III CZP 27/25, przyjął, że złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym dłużniku może przerwać bieg terminu przedawnienia. Nie dzieje się to jednak automatycznie w każdej sprawie. Warunkiem jest to, aby taki wniosek był niezbędny do dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia.
Dlaczego śmierć dłużnika komplikuje dochodzenie należności?
Jeżeli dłużnik żyje, wierzyciel wie, przeciwko komu może wystąpić z pozwem, komu doręczyć wezwanie do zapłaty i wobec kogo prowadzić egzekucję. Po śmierci dłużnika sytuacja się zmienia. Dług nie znika, ale trzeba ustalić, kto ponosi za niego odpowiedzialność jako spadkobierca.
Wierzyciel może wiedzieć, że dłużnik miał dzieci, małżonka albo innych krewnych. Sama taka wiedza nie zawsze wystarczy. Do wielu czynności potrzebny jest dokument potwierdzający następstwo prawne. Takim dokumentem może być postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.
Jeżeli spadkobiercy sami nie przeprowadzili sprawy spadkowej, wierzyciel może znaleźć się w sytuacji zawieszenia. Wie, że dług istnieje, ale nie ma jeszcze formalnie ustalonych osób, przeciwko którym może skutecznie działać. Właśnie dlatego w praktyce wierzyciele składają wnioski o stwierdzenie nabycia spadku po swoich dłużnikach.
Czym jest przedawnienie roszczenia?
Przedawnienie oznacza, że po upływie określonego czasu dłużnik może uchylić się od zapłaty. Sam dług w sensie ekonomicznym może nadal istnieć, ale jego przymusowe dochodzenie staje się znacznie utrudnione. Jeżeli sprawa trafi do sądu, zarzut przedawnienia może doprowadzić do oddalenia powództwa.
Z tego powodu dla wierzyciela bardzo ważne jest, aby odpowiednio wcześnie podjąć czynności przerywające bieg przedawnienia. Po przerwaniu przedawnienia termin biegnie na nowo. W praktyce może to mieć decydujące znaczenie dla możliwości dalszego dochodzenia długu.
Kodeks cywilny przewiduje, że bieg przedawnienia przerywa między innymi czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia. Problem polegał na tym, czy wniosek o stwierdzenie nabycia spadku można uznać za taką czynność.
Co rozstrzygnął Sąd Najwyższy?
Sąd Najwyższy uznał, że wniosek wierzyciela o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym dłużniku może przerwać bieg terminu przedawnienia. Kluczowe jest jednak słowo „może”. Nie wystarczy samo złożenie jakiegokolwiek wniosku spadkowego przez wierzyciela. Trzeba jeszcze wykazać, że w konkretnej sprawie taka czynność była potrzebna do dalszego dochodzenia roszczenia.
Inaczej mówiąc, sąd powinien ocenić, czy wierzyciel rzeczywiście musiał najpierw ustalić spadkobierców, aby dalej skutecznie dochodzić zapłaty. Jeżeli bez postanowienia spadkowego wierzyciel nie mógł złożyć skutecznego wniosku o klauzulę wykonalności, nie mógł kontynuować procesu albo nie mógł skierować sprawy przeciwko właściwym osobom, wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może zostać potraktowany jako czynność przerywająca przedawnienie.
To ważne rozstrzygnięcie, ponieważ wcześniej w orzecznictwie pojawiały się różne stanowiska. Część sądów uznawała, że sprawa spadkowa dotyczy tylko ustalenia spadkobierców, a nie bezpośrednio zapłaty długu. Inne sądy patrzyły szerzej i przyjmowały, że bez ustalenia spadkobierców wierzyciel nie może realnie dochodzić swojej należności.
Kiedy wniosek wierzyciela będzie niezbędny?
Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku będzie szczególnie ważny wtedy, gdy wierzyciel nie ma dokumentu potwierdzającego, kto dziedziczy po zmarłym dłużniku. Może to dotyczyć sytuacji, w której spadkobiercy nie przeprowadzili jeszcze sprawy spadkowej, nie sporządzili aktu poświadczenia dziedziczenia albo nie współpracują z wierzycielem.
W praktyce taki wniosek może być potrzebny także wtedy, gdy wierzyciel posiada już tytuł przeciwko zmarłemu dłużnikowi, na przykład nakaz zapłaty albo wyrok, ale chce uzyskać klauzulę wykonalności przeciwko spadkobiercom. Aby to zrobić, musi wykazać przejście obowiązku ze zmarłego dłużnika na konkretne osoby. Bez dokumentu spadkowego taki wniosek może zostać oddalony.
Wniosek spadkowy może więc pełnić funkcję pierwszego koniecznego kroku. Nie jest jeszcze pozwem o zapłatę ani wnioskiem egzekucyjnym, ale może otwierać drogę do dalszych działań.
Czy każdy wniosek o stwierdzenie nabycia spadku przerwie przedawnienie?
Nie. Uchwała Sądu Najwyższego nie oznacza automatyzmu. Wierzyciel nie może zakładać, że samo złożenie wniosku spadkowego zawsze przedłuży mu czas na dochodzenie należności.
Trzeba będzie badać okoliczności konkretnej sprawy. Jeżeli wierzyciel miał już dokumenty pozwalające na podjęcie dalszych czynności, a mimo to złożył wniosek spadkowy tylko po to, aby odsunąć w czasie przedawnienie, sąd może uznać, że nie doszło do skutecznego przerwania terminu. Ważne jest więc rzeczywiste znaczenie tej czynności dla dochodzenia roszczenia.
To podobny sposób myślenia jak przy innych czynnościach podejmowanych przed sądem. Liczy się nie tylko sama nazwa pisma, ale także jego cel, sens i konieczność w danym stanie faktycznym.
Co to oznacza dla wierzycieli?
Dla wierzycieli uchwała Sądu Najwyższego jest istotna i praktyczna. Potwierdza, że w sprawach po zmarłych dłużnikach nie trzeba biernie czekać, aż rodzina sama przeprowadzi postępowanie spadkowe. Wierzyciel może podjąć inicjatywę i złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.
Taki krok może pomóc ustalić osoby odpowiedzialne za dług, przygotować dalsze postępowanie, uzyskać klauzulę wykonalności albo skierować sprawę do sądu przeciwko właściwym pozwanym. Jeżeli wniosek jest rzeczywiście potrzebny do tych działań, może również przerwać bieg przedawnienia.
Nie oznacza to jednak, że wierzyciel powinien działać przypadkowo. Wniosek warto dobrze uzasadnić. Należy wyjaśnić, z jakiego roszczenia wynika interes wierzyciela, dlaczego ustalenie spadkobierców jest konieczne i jakie dalsze czynności wierzyciel zamierza podjąć po zakończeniu postępowania spadkowego.
Co powinien zrobić wierzyciel po śmierci dłużnika?
Wierzyciel powinien przede wszystkim ustalić, na jakim etapie znajduje się sprawa. Trzeba sprawdzić, czy dłużnik rzeczywiście zmarł, czy znani są potencjalni spadkobiercy, czy przeprowadzono już postępowanie spadkowe oraz kiedy może upłynąć termin przedawnienia roszczenia.
Następnie trzeba zdecydować, jaka czynność będzie najbezpieczniejsza. W niektórych sprawach właściwy będzie pozew przeciwko spadkobiercom. W innych najpierw konieczny okaże się wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Jeżeli istnieje już tytuł egzekucyjny przeciwko zmarłemu dłużnikowi, potrzebne może być uzyskanie klauzuli wykonalności przeciwko spadkobiercom.
Najgorszym rozwiązaniem jest bierność. Śmierć dłużnika nie zatrzymuje automatycznie wszystkich terminów w wygodny sposób dla wierzyciela. Jeżeli wierzyciel chce zabezpieczyć swoje interesy, powinien działać możliwie szybko.
r.pirozek@pirozek.pl